υπαρξισμός

(existentialisme). Σύγχρονο φιλοσοφικό ρεύμα, που παίρνει το όνομά του από την αντίληψη ότι η φιλοσοφία δεν είναι αντικειμενική ή θεωρητική επιστήμη, αδιάφορη για την ύπαρξη του ανθρώπου που τη δημιουργεί, αλλά αντίθετα συνδέεται αδιάσπαστα με την πραγματική και συγκεκριμένη ύπαρξη του ανθρώπου: του ανθρώπου που νοείται στην ανεπανάληπτη πρωτοτυπία του ως ατόμου που προορίζεται να πεθάνει και όχι ως είδους ή καθολικής ουσίας. Η «ύπαρξη», με την έννοια αυτή, δεν είναι κάτι που μπορεί να εξεταστεί γενικά και θεωρητικά. Οι έννοιες ή οι αξίες, στις οποίες η κατά παράδοση φιλοσοφία πίστεψε πως θα μπορούσε να πλαισιώσει και να αναγάγει το νόημα της ανθρώπινης ζωής, έχουν όρο αναφοράς τους, κατά τον υ., ένα απρόσωπο και αφηρημένο ανθρώπινο υποκείμενο, το «μέσο» άνθρωπο ή το μέσο όρο των ανθρώπων και όχι τον πραγματικό άνθρωπο. Αλλά η αυθεντική «ύπαρξη» είναι, αντίθετα, πάντα «προσωπική» ύπαρξη, εξαίρεση που ξεφεύγει από κάθε κανόνα και ταξινόμηση. Είναι, με λίγα λόγια, απόλυτη ελευθερία. Επειδή δεν στηρίζεται a priori σε καμιά καθολική αξία, η «ύπαρξη» είναι ελευθερία τόσο με την έννοια ότι είναι «δυνατότητα» να δημιουργεί και να κατακτά για τον εαυτό της μια σημασία, όσο και με την έννοια ότι είναι όρος ριζικής αβεβαιότητας και προβληματικής. Ο άνθρωπος είναι μια «δυνατότητα» που «μπορεί» σε κάθε στιγμή, να μην είναι και να καταστραφεί. Για να πραγματοποιηθεί, οφείλει να αντιληφθεί την «ευθύνη» ότι η έννοια της ζωής του βρίσκεται απόλυτα στα χέρια του: ότι η έννοια αυτή είναι το να «εκλέξει» και να δημιουργήσει από το μηδέν. Αλλά η απεριόριστη αυτή ελευθερία θέτει, ταυτόχρονα, τον άνθρωπο μπροστά στην εμπειρία που δεν προσφέρει καμιά εγγύηση και που είναι καταδικασμένη στο ναυάγιο και στον θάνατο. Από το δράμα αυτό της «ύπαρξης», που δεν έχει κάθαρση και λύτρωση, δεν μπορούμε ωστόσο να ξεφύγουμε χωρίς να αρνηθούμε τον εαυτό μας. Ο άνθρωπος που, μέσα στην προσπάθεια να ξεφύγει από το άγχος και την εμπειρία του Μηδενός, αναζητά καταφύγιο στον «ασφαλή» και φαινομενικά «εξασφαλισμένο» κόσμο του συμβιβασμού και της καθημερινότητας, χάνει στην πραγματικότητα τον εαυτό του και την προσωπικότητα του, γιατί γίνεται ο ανώνυμος άνθρωπος ή ο άνθρωπος της «μάζας», που παραιτήθηκε από την ελευθερία του για χάρη των συμβάσεων και των αξιών της χυδαίας «καθημερινότητας». Η «αυθεντική» ύπαρξη είναι καταδικασμένη στην αποτυχία και στη συντριβή, αλλά, σε αντάλλαγμα, είναι «ηρωική» ύπαρξη, προσωπική, μόνη, που ζει με την ευθύνη και τον κίνδυνο. Η «μη αυθεντική» προσωπικότητα του κοινού ανθρώπου είναι, αντίθετα, μια ύπαρξη απρόσωπη και αυτοματική, όπου ο άνθρωπος δεν είναι πια ελεύθερο άτομο, αλλά μόνο μέλος του είδους. Η εμπειρία της ελευθερίας και του άγχους είναι μια εμπειρία τρομερή, αλλά και ζήτημα τιμής. Η καθημερινή ύπαρξη, αντίθετα, είναι μια ύπαρξη εξωπραγματική, πλασματική, μια «βιωμένη ύπαρξη», αντί να είναι ένα «ζην», όπου προσπαθεί κανείς να ξεφύγει από το κενό του άγχους με το σεβασμό και την αφοσίωση στις αξίες της πρακτικής και της κατεστημένης κοσμικότητας. Τα θέματα αυτά, που είναι κοινά σε όλες τις ποικίλες μορφές και ρεύματα του σύγχρονου υ., ανάγονται κυρίως στον Πασκάλ, στον Κίρκεγκαρντ και στον Νίτσε, από τους νεότερους φιλόσοφους. Σε αυτούς όμως και ιδιαίτερα στον Κίρκεγκαρντ, ο υ. παρουσιάστηκε στις πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας με τη μορφή μιας «κιρκεγκαρντικής αναγέννησης», με την ανακάλυψη δηλαδή και πάλι του μοναχικού αυτού Δανού φιλόσοφου, που είχε μείνει σχεδόν άγνωστος ή ξεχασμένος όλο το δεύτερο μισό του 19ου αι., όταν ανθούσαν τα μεγάλα ιδεαλιστικά και θετικιστικά κινήματα. Η περίοδος όμως κατά την οποία ο υ. βγήκε από τους φιλοσοφικούς και λογοτεχνικούς κύκλους, για να γίνει ένα πνευματικό φαινόμενο με ευρύτερη σημασία, με επίδραση ακόμα και πάνω στα ήθη, ήταν η περίοδος μετά τον A΄ Παγκόσμιο πόλεμο, κυρίως στη Γερμανία. Εκεί, η στρατιωτική συντριβή, η κατάρρευση όλων των καθιερωμένων αξιών, ο τρομερός πληθωρισμός που ήταν συνέπεια της μεγάλης οικονομικής κρίσης του 1929, η γενική παράλυση της ζωής, φαίνονταν να βρίσκουναπήχηση και αντανάκλαση μόνο στον υ. Την ίδια όμως αυτή περίοδο της μεγαλύτερης διάδοσης και ανάπτυξης του υ. εκδηλώνεται και η διάσπαση του σε δύο βασικά ρεύματα: το θρησκευτικό και χριστιανικό (Μπερντιάγεφ, Σεστώφ, Μαρσέλ κλπ.) που, μολονότι τόνιζε τη χαώδη απόσταση μεταξύ θεού και ανθρώπου, επαναλάμβανε τα θέματα της παραδοσιακής πνευματοκρατίας, με τα συναφή μοτίβα της απολύτρωσης και της σωτηρίας· και το αθεϊστικό ρεύμα, βαθύτατα διαποτισμένο από τα θέματα του Μηδενός και της τελικής ήττας του θανάτου, που βρήκε την ανώτερη φιλοσοφική έκφρασή του στο Eίvαι και Χρόνος του Χάιντεγκερ, που εκδόθηκε στη Γερμανία το 1926. Μετά το B΄ Παγκόσμιο πόλεμο, ο υ., που στο μεταξύ είχε παρουσιάσει καθαρά τη φιλοσοφική φυσιογνωμία του κυρίως με τον Χάιντεγκερ και τον Γιάσπερς στη Γερμανία και με το Το Είναι και το Μηδέν του Σαρτρ στη Γαλλία, έγινε φαινόμενο κυρίως λογοτεχνικό και των ηθών, που παρουσίασε τα πιο ενδιαφέροντα κείμενά του σε μυθιστορήματα και σε θεατρικά έργα (Σαρτρ, Καμύ, Ανούιγ) και λιγότερο σε καθαρά φιλοσοφικές πραγματείες. Η λογοτεχνική αυτή κατάληξη είναι σύμφυτη με τον υ., εξαιτίας ακριβώς του αντισυστηματικού χαρακτήρα του, που απεχθάνεται την αφαίρεση και τη γενίκευση και είναι εχθρός της απρόσωπης αντικειμενικότητας και του επιστημονικού λόγου. Έτσι, από την αρχή, κατέταξε μεταξύ των μεγαλύτερων ερμηνευτών και εμπνευστών του, εκτός από φιλόσοφους όπως ο Πασκάλ και ο Νίτσε, και μη φιλόσοφους συγγραφείς, όπως ο Ντοστογέφσκι και ο Κάφκα, των οποίων το έργο εκφράζει, στη συγκεκριμένη μορφή της αφήγησης, την ανησυχία και την προβληματική της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο Μέγας Ιεροεξεταστής των Αδελφών Καραμαζώφ, που θέλει να δώσει στους ανθρώπους την ευτυχία, κάνοντάς τους όμως σκλάβους, υποκύπτει στη σιωπή του Χριστού που συμβολίζει, με το νικητήριο φως του βλέμματός του, την έμφυτη ελευθερία του ανθρώπου, πηγή κάθε δυνατού καλού και κακού. Κατά τον ίδιο τρόπο, η αυτοκατάφαση με την ανθρωποκτονία, στο Έγκλημα και τιμωρία, καταλήγει, ακριβώς με το χαρακτήρα της ελεύθερης «εκλογής» στην οποία ο άνθρωπος απέθεσε ολόκληρη την ευθύνη του, στην εκούσια αποδοχή της τελικής ανταπόδοσης. Όσο αφορά τον Κάφκα, αυτός συνέλαβε στο έργο του την έννοια της καταδίκης που αιωρούνταν πάνω στην ανθρώπινη ζωή, μολονότι φαινομενικά χωρίς λόγο, στη Δίκη· όπως επίσης εξέφρασε το θέμα της απόλυτης ανασφάλειας του «ζην», από την οποία δεν μπορούν να μας προφυλάξουν ούτε προμαχώνες ούτε καταφύγια, στη Φωλιά· ή, αντίθετα, εξέφρασε την επίμονη, αλλά πάντα φευγαλέα, αναζήτηση μιας σταθερής, ασφαλούς, φωτεινής πραγματικότητας, που συνεχώς την υπόσχονται στον άνθρωπο και συνεχώς του ξεφεύγει, στον Πύργο και στην Κατασκευή του σινικού τείχους.
* * *
ο, Ν
φιλοσοφικό ρεύμα, από τα κυριότερα τού 20ού αιώνα, αντιπροσωπευόμενο από πολλές κατευθύνσεις, με βασικότερες τον θεολογικό υπαρξισμό, εκπροσωπούμενο από τους Κίρκεγκωρ, Γιάσπερς και Μαρσέλ, και τον αθεϊστικό υπαρξισμό, εκπροσωπούμενο από τους Χάιντεγκερ και Σαρτρ, κατευθύνσεις που έχουν όμως ως συνισταμένη την προβολή μιας απαισιόδοξης αντίληψης για την ύπαρξη, για τη ζωή τού ατόμου, καθώς και τής άποψης για την κατάκτηση τής απόλυτης ελευθερίας, τής αυθεντικής ύπαρξης, διακηρύσσοντας ότι η ύπαρξη προηγείται τής ουσίας, πράγμα που σημαίνει ότι ο άνθρωπος δεν έχει μια φύση που καθορίζει τους τρόπους ύπαρξης και δράσης, αλλά ότι, μάλλον, οι τρόποι αυτοί είναι, απλώς, δυνατότητες, από τις οποίες μπορεί να επιλέξει και με βάση τις οποίες μπορεί να οργανώσει τη ζωή του.
[ΕΤΥΜΟΛ. Απόδοση στην Ελληνική ξεν. όρου, πρβλ. αγγλ. existentialism < λατ. existentia «ύπαρξη» + κατάλ. -ism (βλ. -ισμός*)].

Dictionary of Greek. 2013.

Look at other dictionaries:

  • υπαρξισμός — ο φιλοσοφικό σύστημα που διδάσκει ότι ο άνθρωπος δεν αποτελεί μέρος ενός μεταφυσικού σχεδίου, αλλά πρέπει ως άτομο να δημιουργεί τη δική του ύπαρξη ανάλογα με τις ειδικές του συνθήκες και το περιβάλλον του …   Νέο ερμηνευτικό λεξικό της νεοελληνικής γλώσσας (Новый толковании словарь современного греческого)

  • ουμανισμός — Πολιτιστικό κίνημα (λογοτεχνικό, φιλολογικό και φιλοσοφικό), που συνδυάζεται με την καλλιτεχνική Αναγέννηση των ευρωπαϊκών κρατών κατά τον 15o και 16o αι. Ο ο. ξεκινά από την τάση προς μόρφωση, την αγωγή και την πνευματική και σωματική… …   Dictionary of Greek

  • Ευρώπη — I Μία από τις πέντε ηπείρους. Είναι το μικρότερο τμήμα του κόσμου μετά την Αυστραλία και την Ωκεανία. Από μία άποψη θα μπορούσε να θεωρηθεί το ακραίο δυτικό τμήμα της Ασίας, της οποίας αποτελεί τη φυσική προέκταση. Πράγματι, δεν υπάρχουν φυσικά… …   Dictionary of Greek

  • φιλοσοφία — Ο όρος, που σημαίνει αγάπη της σοφίας, αναφέρεται για πρώτη φορά στον Πυθαγόρα. Πολλοί αρχαίοι συγγραφείς, και μεταξύ αυτών ο Κικέρων και ο Διογένης Λαέρτιος, αφηγούνται ότι ο Πυθαγόρας, διατρέχοντας την Ελλάδα, έφτασε στον Φλιούντα, όπου ο Λέων …   Dictionary of Greek

  • Γαλλία — Επίσημη ονομασία: Δημοκρατία της Γαλλίας Έκταση: 547.030 τ.χλμ Πληθυσμός: 58.518.148 κάτ. (2000) Πρωτεύουσα: Παρίσι (2.125.246 κάτ. το 2000)Κράτος της δυτικής Ευρώπης. Συνορεύει στα ΝΑ με την Ισπανία και την Ανδόρα, στα Β με το Βέλγιο και το… …   Dictionary of Greek

  • Χάιντεγκερ, Μάρτιν — (Heidegger, Μέσκιρχ, Μπάντεν 1889 – 1976). Εκπρόσωπος του γερμανικού υπαρξισμού. Μαθητής του Χούσερλ, δίδαξε στο πανεπιστήμιο του Μάρμπουργκ και, από το 1927, του Φράιμπουργκ. Έργα του είναι: Είναι και χρόνος (1927), Η ουσία του θεμελίου (1929),… …   Dictionary of Greek

  • αναρχία — Με τον όρο α. ή αναρχισμός εννοείται ένα σύνολο θεωριών, θέσεων, απόψεων, πρακτικών κλπ., που έχουν ως κοινό τους χαρακτηριστικό την πεποίθηση πως κάθε πολιτική εξουσία (κράτος, κυβέρνηση και νόμοι) είναι βλαβερή και περιττή (τόσο για το άτομο… …   Dictionary of Greek

  • γνώση — I Η δυνατότητα να αποδίδουμε σε ένα αντικείμενο τα πραγματικά χαρακτηριστικά του. Το αντικείμενο της γ. μπορεί να είναι ένα ιστορικό γεγονός, ένα συμβάν που μπορεί να επαναληφθεί, μια αφηρημένη έννοια, ένα συναίσθημα, μια αξία κλπ. Αυτό που του… …   Dictionary of Greek

  • υπαρξιστής — ο, θηλ. υπαρξίστρια, Ν οπαδός τού υπαρξισμού. [ΕΤΥΜΟΛ. Απόδοση στην Ελληνική ξεν. όρου, πρβλ. αγγλ. existentialist (βλ. λ. υπαρξισμός)] …   Dictionary of Greek

  • Ελλάδα - Φιλοσοφία και Σκέψη — ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Η φιλοσοφία ως κατανοητικός λόγος Όταν κανείς δοκιμάζει να προσεγγίσει την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, πρωτίστως έρχεται αντιμέτωπος με το ερώτημα για τη γένεσή της. Πράγματι, η νέα ποιότητα των φιλοσοφικών θεωρήσεων της… …   Dictionary of Greek

Share the article and excerpts

Direct link
Do a right-click on the link above
and select “Copy Link”

We are using cookies for the best presentation of our site. Continuing to use this site, you agree with this.